Excel-weerstand is geen koppigheid maar expertise: zo krijg je ze mee
Excel-weerstand is geen koppigheid maar expertise. Wie dat niet ziet, raakt zijn beste mensen al kwijt voordat de eerste training begint. Je hebt een nieuw systeem gekocht en de demo zag er goed uit. Toch zit je meest ervaren medewerker in de kick-off met zijn armen over elkaar, terwijl het bestand op zijn scherm al 15 jaar het bedrijf draaiende houdt.
Herken je dit? Een ondernemer met een team van 10 tot 30 mensen besluit dat het tijd is voor een echt systeem. Planning, voorraad of offertes gaan over, en daarmee verdwijnt ook het Excel-bestand waar één collega al jaren alles in bijhoudt. Diezelfde collega reageert dan opeens afhoudend. Hij stelt veel vragen, ziet overal bezwaren en schuift de overstap voor zich uit. De conclusie lijkt dan voor de hand te liggen: hij wil gewoon niet veranderen. Alleen klopt die conclusie bijna nooit.
Kijk naar wat dat bestand eigenlijk is. Vaak heeft hij het zelf gebouwd, misschien 10 of zelfs 15 jaar geleden. Elke kolom, elke formule en elke kleurcode kwam erin om een probleem op te lossen dat hij in de praktijk tegenkwam. Hij weet precies hoe het werkt en waar je beter niet aan kunt komen. Het bestand geeft hem grip. Het maakt hem ook de persoon naar wie collega's toe lopen als iets niet klopt.
Haal je dat bestand weg, dan voelt het voor hem alsof je zijn kennis weghaalt, en daarmee zijn plek in het bedrijf. De weerstand die je ziet is dus een logische reactie op wat hij dreigt kwijt te raken. Pak je het verkeerd aan, dan wordt het een strijd die maanden duurt. Pak je het goed aan, dan wordt juist deze medewerker je beste ambassadeur. Daarvoor moet je wel anders beginnen dan de meeste invoeringen.
Begin bij zijn kennis, niet bij het systeem
De gangbare aanpak gaat zo: je kiest een leverancier, richt het systeem in, plant een training en haalt daarna de mensen erbij. Daarmee zet je de ervaren medewerker achteraan in de rij. Hij krijgt iets voorgeschoteld dat zonder hem bedacht is en waar hij vervolgens aan moet wennen. Zo verlies je precies de persoon die het werk het beste kent. Draai het om. Begin met een gesprek waarin hij uitlegt hoe het werk echt loopt, nog voordat iemand een scherm van het nieuwe systeem laat zien.
Vraag door op de stappen, de uitzonderingen en de valkuilen. Wat gebeurt er als een klant halverwege de maand zijn bestelling wijzigt? Waarom staat die ene kolom rood? Welke klant krijgt altijd een afwijkende prijs, en waarom? Zulke dingen staan in geen enkele handleiding, en hij weet ze als geen ander. Schrijf ze op, liefst in zijn eigen woorden. Die lijst wordt later je controlelijst bij het inrichten.
Zie zijn Excel-bestand als een blauwdruk voor het nieuwe systeem. Alles wat erin staat, is ooit nodig geweest. Een leverancier die standaard inricht, mist de helft van die regels. Iemand die 15 jaar met het bestand werkt, ziet in een paar minuten wat ontbreekt. Betrek hem daarom ook bij de gesprekken met de leverancier, en niet alleen als toehoorder. Laat hem de vragen stellen die jij niet kunt bedenken. Daarmee verschuift zijn rol. Hij raakt niets kwijt, hij bouwt mee.
Laat daarna zien wat het hem oplevert. Wat het bedrijf ermee wint, interesseert hem minder. Denk aan minder collega's die de hele dag met vragen aan zijn bureau staan, niets meer overtypen, en eindelijk op vakantie kunnen zonder gebeld te worden. Voor iemand die al jaren alles draagt, is dat vaak het sterkste argument dat er is.
Vijf plekken waar het alsnog misgaat
Ook als het eerste gesprek goed gaat, kan een invoering onderweg nog stranden. Wij zien vijf vaste faalpunten. Ze zijn allemaal te voorkomen, maar alleen als je ze vooraf kent. Gebruik ze als checklist voordat je een startdatum prikt. Elk punt draait om dezelfde vraag: houdt de ervaren medewerker het gevoel dat dit zijn werk is, of wordt het iets dat hem overkomt? Een overstap duurt meestal een paar maanden, en dat gevoel bepaalt hoe de rest van het traject verloopt.
1. Een vreemd systeem in plaats van zijn eigen werk
Neem zijn bestand als startpunt. Gebruik dezelfde kolommen en dezelfde termen, en zet zijn eigen gegevens erin voordat hij voor het eerst inlogt. Heet iets in zijn bestand "levertermijn", noem het dan niet "lead time" in het systeem. Dan voelt het nieuwe systeem als zijn eigen werk op een nieuwe plek, met de klantnamen en getallen die hij al jaren kent.
2. Alles in één keer laten zien
De verleiding is groot om in de eerste training alle automatiseringen te laten zien. Doe dat niet. Begin bij de basis, laat hem het zelf doen met een eigen voorbeeld en herhaal waar nodig. Te snel te veel is de snelste manier om iemand te laten afhaken. Train in zijn tempo, ook als dat een paar weken langer duurt dan de planning van de leverancier.
De twee afspraken die je vooraf maakt
Het derde faalpunt is subtieler. Je geeft hem een rol als expert, en dat is goed. Maar laat de hele verandering niet op zijn schouders rusten. Anders draait je nieuwe systeem alsnog op één persoon en heb je precies het probleem van het oude Excel-bestand teruggebouwd. Zorg dat minstens één andere collega ook echt weet hoe het werkt, zodat vragen niet weer bij dezelfde persoon belanden.
Het vierde en vijfde faalpunt horen bij elkaar: er is geen stopdatum en het oude bestand blijft open. Spreek een duidelijk moment af waarop het oude bestand stopt. Bewaar het als archief, maar werk er niet meer in. Wie die datum niet vastlegt, heeft na zes maanden nog steeds twee systemen naast elkaar, en dan wint Excel bijna altijd, omdat het vertrouwd voelt. Zet de datum in de agenda zodra de basis staat.
Wie een Excel-bestand ziet als iets dat weg moet, maakt van zijn meest ervaren medewerker een tegenstander. Wie het ziet als vastgelegde kennis, krijgt er een bouwer voor terug. Je haalt hun Excel dus niet weg. Je zet hun kennis op een plek waar het hele bedrijf er iets aan heeft. Sta je voor zo'n overstap? Lead Innovation helpt ondernemers om met die kennis te beginnen in plaats van met het systeem.